Zaboravljene reči (1. izdanje): šta znače uzjoguniti, lakrdijaš, murdara, ponjava, klipan i lupež
U starijim književnim delima, narodnim pripovetkama, ali i u nadahnutim prevodima filmova i televizijskih serija često se sreću slikovite reči koje su se povukle iz svakodnevnog gradskog govora [1][2]. Dana 17. februara 2013. godine na portalu Zanimljiva Srbija pokrenut je serijal **„Zaboravljene reči”** sa prvim spiskom od deset reči prikupljenih u čitalačkim diskusijama: **uzjoguniti**, **lakrdijaš**, **šeprtlja**, **murdara**, **pregršt**, **ponjava**, **zloća/zlica**, **klipan**, **mudrijaš** i **lupež**. U nastavku donosimo njihovo tačno leksičko značenje, etimološko poreklo i primere upotrebe prema Vukovom *Srpskom rječniku* i rečnicima Matice srpske i SANU [1][2][3].
Ključni podaci
- Broj obrađenih reči u 1. izdanju
- 10 izrazito ekspresivnih imenica i glagola iz narodnog i književnog jezika
- Jezički slojevi porekla
- Praslovenske i staroslovenske reči (*pregršt*, *ponjava*, *lupež*, *zlica*) i osmanski turcizmi (*uzjoguniti*, *lakrdijaš*, *murdara*) [1][3]
- Glavni leksički izvori
- *Srpski rječnik* Vuka Karadžića (1818/1852), *Rečnik SANU* i *Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika* Matice srpske [1][2]
- Rečnik orijentalizama
- Abdulah Škaljić, *Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku* (za reči tursko-persijskog korena) [3]
- Povezani nastavci serijala
- Drugo izdanje (2014, 20 reči) i treće izdanje (2015, 10 reči)
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Rečnik 1. izdanja: svih 10 zaboravljenih reči sa značenjem i poreklom
Prvi spisak zaboravljenih reči obuhvata izraze koji uglavnom opisuju ljudske naravi i mane (*lakrdijaš*, *šeprtlja*, *murdara*, *zloća/zlica*, *klipan*, *mudrijaš*, *lupež*, glagol *uzjoguniti se*), uz dve drevne reči iz svakodnevne materijalne kulture (*pregršt* i *ponjava*) [1][2].
Iako se većina ovih reči i danas razume iz konteksta, njihovo izvorno, konkretno značenje — poput činjenice da je **klipan** prvobitno označavao oboren drveni trupac (klip), a **pregršt** tačnu količinu zrnaste materije koja stane u dve spojene šake — često je zaboravljeno [1][2].
| Reč iz 1. izdanja | Tačno značenje u srpskom jeziku | Etimološko poreklo i leksički sloj |
|---|---|---|
| Uzjoguniti (se) | Postati tvrdoglav, zainatiti se, uzobijestiti se i odbiti poslušnost (prvobitno o konju ili vočiću u jarmu, zatim o čoveku) | Od turcizma *jogun / jogunast* (tur. *yoğun* — gust, težak, neukrotiv, tvrdoglav) [2][3] |
| Lakrdijaš | Šaljivčina, komedijaš, čovek koji pravi grube šale, lakrdije i izmotava se; nekada i putujući zabavljač | Od tur. *lakırdı* (razgovor, brbljanje, šala, komedija) + domaći sufiks *-aš* [2][3] |
| Šeprtlja | Nespretan, trapav i smeten čovek koji sve radi traljavo i bez reda (od glagola *šeprtljati*) | Domaća ekspresivna tvorevina nejasnog korena (srodno sa *čeprkati / šepati*), zabeležena u narodnim govorima [2] |
| Murdara (murdar) | Neuredna, aljkava i prljava osoba (najčešće o ženi koja neuredno drži kuću); u širem smislu i pokvarenjak | Turcizam persijskog porekla: tur. *murdar* od pers. *murdār* — nečist, prljav, opoganjen [1][3] |
| Pregršt | 1. Dve šake sastavljene u obliku zdele i količina koja u njih stane; 2. figurativno: mnoštvo, obilje nečega | Praslovenska složenica (*pre-* + *grst* / šaka); kod Vuka Karadžića jasno razlikovana od jedne šake (*grst*) [1][2] |
| Ponjava | Debeli tkani pokrivač od grube vune, kučine ili krpa za prostiranje po podu, krevetu ili za pokrivanje | Praslovenska reč (*ponjava* < *ponęti* — razapeti, obaviti), zabeležena još u staroslovenskim spomenicima [1][2] |
| Zloća / Zlica | Zlobna, pakosna i zajedljiva osoba koja drugome želi ili čini sitne pakosti | Domaća izvedenica od praslovenskog prideva *zao* (*zъlъ*) sa sufiksima *-oća* i *-ica* [2] |
| Klipan | Krupan, visok a priglup, neotesan ili lenj momak; figurativno „balvan” | Od imenice *klip* (odsečeno deblo, drveni trupac ili klip kukuruza) sa augmentativnim sufiksom *-an* [1][2] |
| Mudrijaš | Čovek koji voli da pametuje, nadmudruje druge i izmišlja sitničave izgovore (ironično: lažni mudrac) | Domaća pejorativna izvedenica od glagola *mudrovati* (pridev *mudar* + *-ijaš*) [2] |
| Lupež | Lopov, kradljivac, razbojnik ili pljačkaš (danas mahom književni arhaizam i regionalizam) | Od praslovenskog glagola *lupiti / lupati* u starom značenju „guliti, otimati, pljačkati” [1][2] |
Stari slovenski sloj: od Vukovog „Rječnika” do tkanih ponjava
Među rečima slovenskog korena posebno je zanimljiva imenica **pregršt** (ženskog roda: *jedna pregršt*, *pune pregršti*). U starom narodnom jeziku i kod Vuka Stefanovića Karadžića pravila se precizna razlika u meri: *grst* je ono što stane u jednu savijenu šaku, dok je *pregršt* mera koja stane u obe spojene šake kada čovek zahvata žito, brašno ili vodu sa izvora [1][2]. Otuda je u savremenom književnom jeziku ostala metafora „pregršt lepih želja” ili „pregršt dokaza”.
Slično tome, reč **ponjava** čuva uspomenu na tradicionalno pokućstvo srpskog sela: dok su bogato šarani pirotski ćilimi čuvani za svečane odaje i miraz, ponjave su tkane na kućnom razboju od grublje vune, konoplje ili isečenih platnenih traka (tzv. *krpare*) i služile su za svakodnevnu postelju ili pokrivanje zaprege na putu [1][2].
Turcizmi u karakternoj leksici i nastavci serijala
Veliki broj ekspresivnih reči kojima su naši stari opisivali ljudske osobine ušao je u srpski jezik tokom osmanskog perioda i potom dobio domaće nastavke [3]. Tako je od turske reči *yoğun* (tvrd, neukrotiv) nastao pridev *jogunast* i glagol **uzjoguniti se**, od *lakırdı* (šala, prazna priča) nastao je **lakrdijaš**, dok je persijsko-turska reč *murdar* (nečist) dala imenicu **murdara** za aljkavu osobu [3].
Ovaj leksikografski poduhvat na Zanimljivoj Srbiji dobio je i svoja dva nastavka: pročitajte Zaboravljene reči – 2. izdanje (gde su obrađeni *badža, deran, kicoš, memla, namćor, prznica, spadalo, vucibatina* i druge reči) kao i Zaboravljene reči – 3. izdanje (*secikesa, mufljuz, ugursuz, marifetluk, zamešateljstvo, nikogović, rmpajlija*).
Česta pitanja (FAQ)
Koja je razlika između reči „grst” i „pregršt” u srpskom jeziku?
„Grst” označava jednu šaku i količinu nečega što u nju stane, dok „pregršt” označava obe šake sastavljene zajedno u obliku posude, pa je odatle razvila i preneseno značenje za obilje ili mnoštvo [1][2].
Izvori i literatura
- Karadžić, Vuk Stefanović (1852): Srpski rječnik istumačen njemačkijem i latinskijem riječima (Beč, 1818. i 1852). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Izvorne potvrde i značenja narodnih reči pregršt, ponjava, lupež, klipan i murdar u jeziku XIX veka.) ↩ Nazad u tekst
- Matica srpska / Institut za srpski jezik SANU (2011): Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika (knj. I–VI) i Rečnik srpskog jezika. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Savremene leksikografske definicije za uzjoguniti se, lakrdijaš, šeprtlja, zloća, zlica i mudrijaš.) ↩ Nazad u tekst
- Škaljić, Abdulah (1966 / 1989): Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku (Svjetlost, Sarajevo). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Etimološka analiza orijentalizama jogun (uzjoguniti), lakrdija (lakrdijaš) i murdar (murdara).) ↩ Nazad u tekst
