Vuk Stefanović Karadžić (1787–1864): životni put, jezička reforma i zbirke narodne književnosti
Vuk Stefanović Karadžić (Tršić, 6. novembar 1787 — Beč, 7. februar 1864) bio je srpski filolog, reformator azbuke i pravopisa, sastavljač prvog rečnika narodnog jezika (1818) i sakupljač usmene poezije i proze [1][2]. Uvođenjem fonetskog načela i tridesetoslovne ćirilice potisnuo je dotadašnji neujednačeni slavenosrpski jezik, dok je njegovim bečkim izdanjima narodnih pesama srpska epika ušla u evropsku književnost doba romantizma [1][2].
Ključni podaci
- Datum i mesto rođenja
- 26. oktobar / 6. novembar 1787, selo Tršić kod Loznice (Jadar) [1]
- Datum smrti i mesto počinka
- 7. februar 1864. u Beču; posmrtni ostaci preneti 1897. u portu Saborne crkve u Beogradu [1]
- Šest slova koja je Vuk uveo
- Ć, Đ (prema nacrtu Lukijana Mušickog), LJ, NJ (spajanjem sa tankim jerom), J (iz latinice) i DŽ (iz starih rukopisa) [2]
- Ključna prelomna dela
- Pismenica i Pjesnarica (1814), Srpski rječnik (1818, 1852) i Novi zavjet (1847) [1][2]
- Javna služba u Beogradu
- Predsednik Beogradskog magistrata i Suda (današnji rang gradonačelnika) od 29. marta 1831. [1]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Od Tršića i manastira Tronoše do ustaničkog pisara i odlaska u Beč
Rođen u porodici Stefana i Jegde Karadžić (poreklom iz Drobnjaka), Vuk je dobio zaštitno ime jer su mu prethodna braća i sestre umirali u ranom detinjstvu [1]. Prva slova naučio je od rođaka Jevte Savića Čotrića, jedinog pismenog čoveka u kraju, nakon čega je kratko pohađao školu u Loznici i učio u manastiru Tronoši. Po izbijanju Prvog srpskog ustanka 1804. godine postaje pisar kod cerskog harambaše Đorđa Ćurčije, zatim odlazi u Sremske Karlovce (gde kod Lukijana Mušickog uči u bogosloviji, jer je za gimnaziju sa 19 godina bio prestar), a u ustaničkom Beogradu pohađa Veliku školu Ivana Jugovića i radi kao pisar u Praviteljstvujuščem sovjetu [1].
Nakon sloma ustanka u jesen 1813. prelazi u Beč, gde upoznaje slovenačkog slavistu i carskog cenzora Jerneja Kopitara [1][2]. Na Kopitarev podsticaj, Vuk već 1814. godine objavljuje „Malu prostonarodnu slaveno-serbsku pjesnaricu” i „Pismenicu serbskoga jezika po govoru prostoga naroda napisanu” (prvu gramatiku narodnog jezika), a 1815. drugu zbirku pesama sa zapisima Filipa Višnjića, Tešana Podrugovića i Starca Milije [1]. U Beču se 1818. ženi Anom Marijom Kraus; od trinaestoro dece nadživeli su ga samo ćerka Vilhelmina (Mina) Karadžić, slikarka i prevodilac, i sin Dimitrije [1].
Hronologija jezičke reforme: od Srpskog rječnika (1818) do 1868. godine
Vukova reforma počivala je na izboru istočnohercegovačkog (novoštokavskog ijekavskog) dijalekta za osnovicu književnog jezika, potpunom napuštanju crkvenoslovenskih znakova bez glasovne vrednosti (tvrdo i meko jer, jat, jus, ksi, psi, titla) i uvođenju šest novih slova za glasove koji su postojali u živom govoru (ć, đ, lj, nj, j, dž) [2]. Zbog otpora crkvene jerarhije na čelu sa mitropolitom Stefanom Stratimirovićem i sukoba sa knezom Milošem Obrenovićem (kome je 1832. uputio čuveno kritičko pismo o stanju u državi, nakon što je 1831. kratko bio predsednik Beogradskog magistrata i Suda), u Kneževini Srbiji dugo je važila zabrana štampanja knjiga Vukovim pravopisom [1][2].
| Godina | Delo ili istorijski događaj | Značaj za srpski jezik i kulturu |
|---|---|---|
| 1814. | Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica i Pismenica (Beč) | Prva štampana zbirka narodne lirike i prva gramatika zasnovana na živom narodnom govoru [1]. |
| 1818. | Srpski rječnik (26.270 reči) sa srpskom gramatikom | Prva primena reformisane azbuke od 30 slova; leksikon narodnog života, običaja i verovanja [1][2]. |
| 1836. | Srpske narodne poslovice (Cetinje) i uvođenje slova H | Na putovanjima po Crnoj Gori i Dubrovniku Vuk zapaža glas H u narodnom govoru i vraća ga u azbuku [2]. |
| 1847. | Nezvanična pobeda Vukove reforme | Izlaze četiri prelomne knjige: Vukov prevod Novog zavjeta, Daničićev „Rat za srpski jezik i pravopis”, „Pesme” Branka Radičevića i Njegošev „Gorski vijenac” [2]. |
| 1852. | Drugo, prošireno izdanje Srpskog rječnika (47.427 reči) | Izrađeno uz pomoć Đura Daničića; obuhvata građu iz svih krajeva u kojima se govori srpski [1]. |
| 1868. | Ukidanje poslednje državne zabrane u Srbiji | Četiri godine posle Vukove smrti, Vukov pravopis postaje zvanični državni pravopis u Kneževini Srbiji [2]. |
Gde se danas čuva Vukova zaostavština u Beogradu i Tršiću
Posmrtni ostaci Vuka Stefanovića Karadžića preneti su 1897. godine sa bečkog groblja Sankt Marks u Beograd i sahranjeni u porti Saborne crkve Svetog arhanđela Mihaila, naspram groba Dositeja Obradovića [1]. U Beogradu, u najstarijoj sačuvanoj stambenoj zgradi nekadašnje Velike škole u Gospodar Jevremovoj 21, radi Muzej Vuka i Dositeja (u sastavu Narodnog muzeja Srbije), gde se čuvaju Vukovi lični predmeti, portreti, štule i prva izdanja knjiga.
U rodnom Tršiću kod Loznice podignut je znameniti kulturno-istorijski kompleks sa obnovljenom spomen-kućom (brvnarom sa vajatima i kačarom), gde se od 1933. godine svakog septembra održava Vukov sabor — najstarija kulturna manifestacija u Srbiji upisana u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa. O pesničkom krugu koji je 1847. podržao Vuka pročitajte više u članku Đački rastanak – Branko Radičević.
Česta pitanja (FAQ)
Zašto se 1847. godina naziva godinom Vukove pobede?
Te godine su istovremeno objavljena četiri dela na narodnom jeziku koja su dokazala da se njime mogu pisati vrhunska filozofska, verska, naučna i lirska dela: Vukov prevod „Novog zavjeta”, rasprava Đura Daničića „Rat za srpski jezik i pravopis”, „Pesme” Branka Radičevića i „Gorski vijenac” Petra II Petrovića Njegoša [2].
Koja je slova Vuk Karadžić zadržao, izbacio i uveo u azbuku?
Iz stare crkvenoslovenske azbuke zadržao je 24 slova, izbacio 19 nepotrebnih znakova, a uveo 6 novih slova: lj, nj, ć, đ, dž i j (koje je preuzeo iz latinice i zbog kojeg je bio najviše napadan od crkvenih krugova) [2].
Kada je Vuk Karadžić bio na čelu Beograda?
Nakon spajanja Beogradskog magistrata i Suda u proleće 1831. godine, knez Miloš Obrenović imenovao je Vuka Karadžića 29. marta 1831. za predsednika te ustanove, što odgovara današnjoj dužnosti gradonačelnika Beograda [1].
Izvori i literatura
- Popović, Miodrag / Narodna biblioteka Srbije (1987): Vuk Stefanović Karadžić: 1787–1864 (Nolit, Beograd) i digitalna zbirka Vukovih izdanja. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Biografski podaci od Tršića i Tronoše do Beča, rad u Beogradskom magistratu 1831. i prenos posmrtnih ostataka 1897.) ↩ Nazad u tekst
- Ivić, Pavle (1986): Srpski narod i njegov jezik / O Vukovom Rječniku iz 1818. godine (Srpska književna zadruga / Prosveta). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Lingvistička analiza Vukove reforme azbuke i pravopisa, izdanja iz 1814, 1818, 1847, 1852. i zvanično usvajanje 1868.) ↩ Nazad u tekst
