U cara Trojana kozje uši: Vukova narodna pripovetka, svirala od zove i slovenski mit o Trojanu
„U cara Trojana kozje uši” je jedna od najpoznatijih srpskih narodnih pripovedaka, koju je Vuk Stefanović Karadžić objavio 1853. godine u Beču pod rednim brojem 39 [1]. Priča o berberskom momku koji ne sme da oda carevu telesnu tajnu pa je poverava crnoj zemlji — iz koje potom niče zova i kroz pastirsku sviralu razglašava istinu — spaja antički motiv o frigijskom kralju Midi sa slovenskim mitskim predanjem o noćnom demonu ili božanstvu Trojanu i istorijskim uspomenama na rimskog cara Trajana na Dunavu [1][2].
Ključni podaci
- Književna vrsta
- Narodna novela / legendarna pripovetka sa mitskim motivom [1]
- Prvo štampano izdanje
- Vuk Stefanović Karadžić, „Srpske narodne pripovijetke” (Beč, 1853, br. 39) [1]
- Međunarodni folkloristički tip
- ATU 782 (Midas and the Ass's Ears — Mida i magareće uši) [2]
- Ključni simboli u priči
- Kozje uši (demonsko obeležje), dvanaest dukata, iskopana jama, drvo zove (bazge) i čobanska svirala [1]
- Geografsko-istorijske veze u Srbiji
- Planina Cer (Trojanov grad), Srem i Trajanova tabla u Đerdapu [2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Radnja pripovetke i izvorni Vukov zapis o berberskom momku i zovi
U Vukovom zapisu iz 1853. godine, car Trojan ima kozje uši i redom poziva berbere da ga briju; svakoga ko na pitanje šta je video odgovori da je video kozje uši, car odmah pogubi [1]. Kada dođe red na jednog majstora, on se učini bolestan i pošalje svog šegrta (momka). Momak obrije cara, prećuti šta je video i dobije dvanaest dukata uz nalog da od tada samo on dolazi u dvor. Međutim, neizgovorena tajna počinje toliko da ga muči da vene i gubi snagu, pa mu majstor savetuje da, ako ne sme da se poveri ni njemu ni duhovniku, ode u polje iza grada, iskopa jamu, zavuče glavu u nju i tri puta kaže zemlji šta zna [1].
Momak posluša savet i tri puta šapne u jamu: „U cara Trojana kozje uši!”, pa zagrne zemlju i smiri se [1]. Iz te jame ubrzo nikne zova sa tri pruta prava kao sveća; čobančad odseku jedan prut i načine sviralu, ali čim dunu u nju, svirala progovori: „U cara Trojana kozje uši!”. Kada glas stigne do samog Trojana, on izvede momka pod sablju, ali pošto se na licu mesta uveri da i preostali prutovi zove sviraju istu rečenicu, poštedi mladiću život i dozvoli svakom berberinu da ga slobodno brije [1].
Od frigijskog kralja Mide i rimskog Trajana do slovenskog demona Trojana
Komparativna analiza pokazuje da se u srpskoj pripoveci ukrštaju tri kulturna sloja [2]. Prvi je antički mit koji beleži Ovidije u „Metamorfozama”: bog Apolon kažnjava frigijskog kralja Midu magarećim ušima, a kraljev berberin poverava tajnu rupi u zemlji iz koje izrasta trska. Drugi sloj je istorijsko sećanje balkanskog stanovništva na rimskog cara Marka Ulpija Trajana (98–117), graditelja puta i mosta u Đerdapu, čije je ime u slovenskom izgovoru glasilo Trojan [2].
Treći, autohtoni slovenski sloj sačuvan je u varijantama iz Srema i sa planine Cer (koje Vuk pominje u „Srpskom rječniku” pod odrednicom „Trojan”): tu je Trojan noćni car ili troglavo božanstvo sa krilima od voska koje živi u zamku na Ceru, obljubljuje devojke u Sremu i boji se sunčevih zraka da ga ne rastope [1][2]. Zamena Midinih magarećih ušiju kozjim ušima u srpskoj verziji potiče upravo iz domaće demonologije, u kojoj su kozje uši, rogovi i papci znak htonskih i šumskih bića [2].
| Kulturni sloj | Glavni lik i obeležja | Veza sa srpskom pripovetkom |
|---|---|---|
| Antički grčko-rimski mit | Kralj Mida sa magarećim ušima; berberin šapuće tajnu u zemlju iz koje niče trska [2] | Istovetna narativna struktura čuvanja i odavanja tajne (tip ATU 782). |
| Rimsko nasleđe na Dunavu | Car Trajan (98–117), graditelj Trajanove table i mosta kod Kladova | Slovenski naziv „car Trojan” za vladara čiji su gradovi i putevi ostali širom Srbije [2]. |
| Slovenska demonologija | Noćni demon Trojan sa kozjim ušima / voštanim krilima na planini Cer [1][2] | Kozje uši kao znak šumsko-htonskog demona i zova (bazga) kao drvo povezano sa donjim svetom [2]. |
Zašto baš drvo zove i kako je nastala poslovica „Zaklela se zemlja raju”
Izbor zove (Sambucus nigra) umesto antičke trske ima duboko uporište u srpskoj narodnoj botanici: zova se smatrala senovitim drvetom pod kojim borave vile i duhovi zemlje, a njena šupljikava srž odvajkada je služila pastirima za izradu svirala i duduk-frula [2]. U prenesenom značenju, pripovetka „U cara Trojana kozje uši” postala je u srpskom jeziku sinonim za istinu koja se ne može sakriti silom ni podmićivanjem, što narod sažima poslovicom „Zaklela se zemlja raju da se tajne sve saznaju”.
O drugim mitološkim bićima i čudesnim stablima u našem folkloru pročitajte više u člancima Čudesno drvo u narodnim pesmama balkanskih Slovena i Mitološka bića: Zmajevi.
Česta pitanja (FAQ)
Koja je glavna poruka pripovetke „U cara Trojana kozje uši”?
Osnovna etička poruka pripovetke jeste da se nijedna istina niti vladareva mana ne može trajno sakriti strahom ili zlatom, te da suočavanje sa sopstvenom manom donosi oslobođenje i samom vladaru i njegovim podanicima [1][2].
Izvori i literatura
- Karadžić, Vuk Stefanović (1853): Srpske narodne pripovijetke (Beč, 1853, br. 39: „U cara Trojana kozje uši”) i Srpski rječnik (odrednica „Trojan”, 1818). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Izvorni tekst pripovetke i Vukov etnografski zapis o Trojanovom gradu na planini Cer.) ↩ Nazad u tekst
- Čajkanović, Veselin / Samardžija, Snežana (1994): O vrhovnom bogu u staroj srpskoj religiji i Poetika usmenih proznih oblika (SKZ / Prosveta, Beograd). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Komparativna analiza motiva ATU 782, veza sa rimskim carem Trajanom, slovenskim božanstvom Trojanom i simbolika zove.) ↩ Nazad u tekst
