Kako je uništen Žrnov na vrhu Avale: istorija tvrđave, antičko rudarstvo i gradnja mauzoleja 1934. godine
Žrnov (u srednjovekovnim izvorima poznat i kao Žrnovan, a u osmansko doba kao Havala) bio je višeslojno utvrđenje na najvišem vrhu Avale (511 m) koje je vekovima nadziralo južni prilaz Beogradu i rudarski basen podavalskog kraja [1][2]. U proleće 1934. godine ostaci gornjeg i donjeg grada sa kulama i bedemima u potpunosti su porušeni dinamitom kako bi se na zaravnjenom grebenu, prema projektu vajara Ivana Meštrovića, podigao monumentalni Spomenik Neznanom junaku [1][2]. Zbog potpunog uklanjanja zidina, izgled tvrđave danas je poznat isključivo iz arheoloških skica, starih fotografija i istorijskih opisa pre 1934. godine [1].
Ključni podaci
- Položaj nekadašnjeg utvrđenja
- Najviša kota planine Avale (511 m n. v.), na mestu današnjeg Spomenika Neznanom junaku [1]
- Istorijski slojevi
- Praistorijsko i antičko rudarsko nadgledanje, srpski srednjovekovni Žrnov i osmanska tvrđava Havala (1442–XVI vek) [1][2]
- Vreme i način uklanjanja
- Miniranje u tri serije eksplozija 18. i 19. aprila 1934. godine radi oslobađanja platoa za mauzolej [1][2]
- Današnje obeležje na lokaciji
- Spomenik Neznanom junaku (građen 1934–1938. od jablaničkog gabra po projektu Ivana Meštrovića) [1]
- Status zaštite
- Spomenik kulture od izuzetnog značaja (SK 785, ZZSKGB / RZZSK) [1]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Od antičkog rudarstva i srednjovekovnog Žrnova do osmanske Havale
Arheološki nalazi sa širih padina Avale i Šuplje stene potvrđuju da je eksploatacija rude cinabarita (živinog sulfida za crveni pigment cinober), olova i srebra na ovom prostoru trajala još od eneolita i vinčanske kulture, a zatim je nastavljena u keltskom i rimskom periodu [1][2]. Rimsko stražarsko utvrđenje na vrhu planine štitilo je rudničke kopove, topionice i trasu antičkog druma Singidunum–Viminacijum, dok su u srednjem veku srpski vladari na istom temeljnom grebenu podigli kameni grad Žrnov, nazvan po žrvnjevima za mlevenje rude [1][2].
Osmanski vojskovođa Šihabedin-paša zauzeo je Žrnov 1442. godine, nakon čega je 1444. kratko vraćen despotu Đurđu Brankoviću, da bi ga 1458. ponovo zaposeo Mahmud-paša Anđelović [2]. Osmanlije su proširile tvrđavu dodavanjem spoljašnjeg bedema sa polukružnim kulama i dubokim šancem i dale joj ime Havala („prepreka” ili „uzvišenje koje dominira okolinom”), odakle su sve do pada Beograda 1521. kontrolisali prilaze gradu; u narodnoj epici ovaj period ostao je upamćen kroz legendu o Porči od Avale [1][2].
| Razdoblje | Naziv i uloga lokaliteta | Stanje i materijalni tragovi |
|---|---|---|
| Praistorija i antika | Rudarski centar (cinabarit, olovo, srebro) i rimska osmatračnica | Rudarska okna u Šupljoj steni i antički tragovi u podnožju Avale [1][2] |
| Srednji vek (do 1442) | Srpski grad Žrnov (Žrnovan) — Gornji grad sa manjim podgrađem | Debeli kameni zidovi na samom vrhu grebena [2] |
| Osmanski period (1442–XVIII vek) | Utvrđenje Havala, polazište za opsadu Beograda | Ojačani bedemi sa polukružnim kulama, kapijom i suvim rovom [2] |
| 1884–1934. godina | Konzervirane ruševine uz prvi spomenik Neznanom junaku (1922) | Zidine visine nekoliko metara dokumentovane na fotografijama i crtežima [1] |
| April 1934. – 1938. | Miniranje Žrnova i gradnja Meštrovićevog mauzoleja | Zidine potpuno uklonjene; na vrhu stoji Spomenik Neznanom junaku [1][2] |
Miniranje tvrđave u aprilu 1934. i gradnja Spomenika Neznanom junaku
Nakon Prvog svetskog rata, lokalno stanovništvo je 1922. godine neposredno uz ruševine Žrnova podiglo manji kameni spomenik sa krstom nad grobom nepoznatog srpskog vojnika poginulog tokom odbrane Beograda 1915. godine [1]. Početkom tridesetih godina XX veka kralj Aleksandar I Karađorđević doneo je odluku da se na samom vrhu Avale izgradi državni mauzolej Neznanom junaku kao trajni simbol žrtava balkanskih i Prvog svetskog rata, a izrada projekta poverena je vajaru Ivanu Meštroviću [1][2].
Pošto vršni greben Avale nije bio dovoljno širok da primi i srednjovekovne zidine i monumentalno stepenište sa sarkofagom, inžinjerijske jedinice vojske su 18. i 19. aprila 1934. godine u tri serije miniranja dinamitom porušile ostatke Žrnova i zaravnile stenoviti plato [1][2]. Gradnja mauzoleja od tamnog jablaničkog granita (gabra) sa osam karijatida u narodnim nošnjama trajala je od Vidovdana 1934. do 28. juna 1938. godine [1].
Kritički osvrt na hipotezu o „Avalonu” i kako danas obići vrh Avale
U popularnoj publicistici povremeno se pominje publicistička teza Radovana Damjanovića koja ime planine Avale dovodi u vezu sa keltskim predanjem o „Avalonu” i toponimima u Italiji [2]. U naučnoj istoriografiji, arheologiji i onomastici, međutim, dokumentovano je da se planina u svim srpskim i ugarskim srednjovekovnim izvorima do XV veka nazivala isključivo Žrnov ili Žrnovan, dok naziv Avala potiče direktno od arapsko-osmanske reči *havale* (uzvišenje, pregrada, osmatračnica), zabeležene u osmanskim hronikama iz XV i XVI veka [1][2].
Prilikom današnjeg obilaska u okviru ture Avala bez automobila, posetilac na vrhu vidi monumentalni prilaz i mauzolej Neznanom junaku, dok je osnovu nekadašnjeg Žrnova najlakše razumeti kroz prikaz fortifikacionih elemenata u vodiču Delovi tvrđave i uporednim obilaskom Beogradske tvrđave i Kalemegdana.
Česta pitanja (FAQ)
Da li su na vrhu Avale danas vidljivi ostaci zidina grada Žrnova?
Ne. Nadzemni bedemi i kule srednjovekovnog i osmanskog utvrđenja Žrnov u potpunosti su uklonjeni miniranjem 18. i 19. aprila 1934. godine kako bi se zaravnio plato za izgradnju Spomenika Neznanom junaku [1][2].
Odakle potiču nazivi Žrnov i Avala?
Srednjovekovni srpski naziv Žrnov (Žrnovan) vezuje se za kamene žrvnjeve korišćene za drobljenje i mlevenje rude u podavalskim rudnicima, dok naziv Avala potiče od osmanske reči havale (dominirajuće uzvišenje ili prepreka prema Beogradu) nakon 1442. godine [1][2].
Kako se danas stiže do vrha Avale i mesta nekadašnjeg Žrnova?
Do podnožja i vrha Avale vodi Avalski put sa uređenim šumskim pešačkim stazama, a vikendom tokom izletničke sezone od Trošarine (Voždovac) saobraća sezonska linija javnog prevoza 400 direktno do platoa kod Spomenika Neznanom junaku i Avalskog tornja [1].
Izvori i literatura
- Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda / RZZSK (2026): Katalog nepokretnih kulturnih dobara: Spomenik Neznanom junaku na Avali i istorijat utvrđenja Žrnov. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Istorijat utvrđenja Žrnov na vrhu Avale, staro obeležje iz 1922, miniranje 1934. i gradnja Meštrovićevog mauzoleja 1934–1938.) ↩ Nazad u tekst
- Deroko, Aleksandar / Lompar, Miloš i arheološka građa Muzeja grada Beograda (2026): Srednjovekovni gradovi u Srbiji, Crnoj Gori i Makedoniji — odrednica Žrnov (Avala) i antičko rudarstvo. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Arheološki slojevi rudarstva cinabarita i olova na Avali, osmanska dogradnja Havale 1442–1458. i tlocrt srušenog utvrđenja.) ↩ Nazad u tekst
