Zeka iz jendeka: kako je pesnik Momčilo Tešić opisao zimsku igru zečeva i plemenitost starog lovca
„Zeka iz jendeka” je jedna od najpoznatijih zimskih pesama za decu u srpskoj književnosti XX veka, čiji je autor pesnik Momčilo Tešić (1911–1992), znameniti hroničar prirode i seoskog detinjstva iz užičko-požeškog kraja [1][2]. Kroz živopisnu sliku četiri zeca koja iskaču iz snežnog jarka (jendeka) i radosno se prevrću po „ćilimu belom”, dok stari lovac umesto puške uzima beli list papira da ih nacrta „dece radi”, pesma spaja bogatstvo narodne leksike sa toplom porukom o zaštiti životinja [1][2].
Ključni podaci
- Autor teksta
- Momčilo Tešić (Glumač kod Požege, 1911–1992), srpski pesnik za decu [1]
- Književna vrsta i metar
- Lirska opisna i narativna pesma za decu u osmercu (5 strofa) [1]
- Kompozitori muzičkih verzija
- Komponovana u više dečjih zbornika i školskih pesmarica (izvođenja dečjih horova RTB/RTS) [2]
- Ključni leksički oblici
- Jendek (jarak pored puta), prtiti (praviti stazu u snegu), krkača, poleđuške, ćilim beli [1]
- Status u nastavi
- Deo izborne lektire i čitanki za mlađe razrede osnovne škole i predškolski uzrast [1][2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Četiri zeca na snežnom ćilimu i preokret sa starim lovcem
Kompozicija pesme „Zeka iz jendeka” izgrađena je u pet simetričnih strofa u gipkom trohejskom osmercu koji podražava skokove po snegu [1]. U prvoj strofi iz jendeka (snežnog kanala uz poljski put) iskače prvi zeka i „po snegu lako prti”, a za njim redom iskaču drugi, treći i četvrti. Druga i treća strofa donose čisto kretanje i igru: zečevi po „ćilimu belom” skaču jedan drugom „na krkaču”, prevrću se preko njuške, valjaju „poleđuške” i gurkaju u trku tako živo da posmatrač ne može razaznati „igraju l' se il' se tuku” [1].
U četvrtoj i petoj strofi nastaje tihi dramski preokret koji pesmu izdvaja iz običnih slikovnica o životinjama: prizor iz prikrajka posmatra stari lovac, ali mu pred tolikom životnom radošću biva žao da puca, pa umesto oružja vadi „listak knjige bele” i crta zečeve za decu, poklanjajući im život [1][2].
| Reč ili izraz | Značenje u narodnom i književnom jeziku | Uloga u pesmi |
|---|---|---|
| Jendek (endek) | Jarak, rov ili prokop pored puta (turcizam iz pers. handaq) [1] | Zaklon u kojem se zečevi kriju od vetra pre nego što istrče na sneg. |
| Prtiti (sneg) | Gaziti dubok sneg i praviti prtinu (stazu) za one koji idu pozadi | Slika prvog zeca koji predvodi družinu kroz netaknut smet [1]. |
| Ćilim beli | Metafora za neugaženo snežno polje | Povezuje zimski pejzaž sa toplinom domaćeg tkanog ćilima [1]. |
| Na krkaču / poleđuške | Skakanje na leđa i valjanje na leđima sa šapama uvis | Dinamični prilozi iz živog dečjeg govora zapadne Srbije [1][2]. |
| Listak knjige bele | List belog papira (sveske ili beležnice) u rukama lovca | Preobražaj lova u umetnički čin crtanja i darivanja deci [2]. |
Momčilo Tešić (1911–1992): pesnik iz požeškog sela Glumač
Momčilo Tešić, rođen u selu Glumač kod Požege u zapadnoj Srbiji (nedaleko od Zlakuse i Užica), pripada redu najznačajnijih srpskih pesnika prirode i sela nakon Jovana Jovanovića Zmaja i Desanke Maksimović [1][2]. U zbirkama „Čime se ko brani”, „Od kuće do škole”, „Klasje na vetru” i „Dobra jutra”, Tešić je sačuvao čist, zvučni jezik šumadijsko-zapadnosrbijanskog sela, uvodeći u poeziju za decu motive empatije prema šumskim životinjama, pticama i biljkama [2].
Njegov pesnički postupak u „Zeki iz jendeka” direktno se naslanja na zmajevsku tradiciju posmatranja prirode kao skladnog doma svih živih bića, o čemu svedoči i čuvena pesma Ala je lep ovaj svet, kao i zbirka Zimske pesme Čika Jove Jovanovića Zmaja.
Čitanke, izdanja i autorskopravna napomena
Budući da je Momčilo Tešić preminuo 1992. godine, njegova književna dela zaštićena su autorskim pravom u skladu sa zakonskim rokom od 70 godina nakon smrti autora [2]. Stoga na ovoj stranici donosimo književnu analizu, rečnik izraza i kratke citate pojedinačnih stihova, dok se celovit tekst pesme može čitati u školskim čitankama za niže razrede osnovne škole (Zavod za udžbenike), antologijama srpske poezije za decu i kataloškim izdanjima Narodne biblioteke Srbije (COBISS.SR) [1][2].
Česta pitanja (FAQ)
Ko je napisao pesmu za decu „Zeka iz jendeka”?
Pesmu „Zeka iz jendeka” napisao je srpski pesnik Momčilo Tešić (1911–1992), rodom iz sela Glumač kod Požege, autor brojnih pesama u školskim čitankama [1][2].
Šta znači reč „jendek” iz naslova pesme?
Jendek (ili endek) je reč orijentalnog porekla u srpskom narodnom jeziku koja označava jarak, kanal za odvod vode ili udubljenje pored seoskog puta u kojem se zimi zadržava sneg [1].
Zašto stari lovac u pesmi ne puca na zečeve?
Posmatrajući četiri zeca kako se bezbrižno igraju, skaču jedan drugom na krkaču i prevrću po snegu, lovcu biva žao da prekine njihovu radost, pa umesto puške uzima beli list papira i crta ih za decu [1].
Izvori i literatura
- Tešić, Momčilo / Zavod za udžbenike, Beograd (2015): Izabrane pesme za decu i Čitanka za mlađe razrede osnovne škole („Zeka iz jendeka”). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Autorstvo Momčila Tešića, poetska struktura pesme u pet strofa i značenje reči jendek, prtiti i poleđuške.) ↩ Nazad u tekst
- Petrović, Tihomir / Narodna biblioteka Požega (2008): Istorija srpske književnosti za decu (poglavlje o poeziji Momčila Tešića) i zavičajni fond Momčila Tešića. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Biografski podaci o Momčilu Tešiću (1911–1992), mesto pesme u srpskoj dečjoj lirici o prirodi i autorskopravni okvir.) ↩ Nazad u tekst
