Vrdnik na Fruškoj gori: vodič kroz naselje, rudarsku i banjsku istoriju i dostupne lokalitete
Vrdnik je banjsko i izletničko naselje na južnim osunčanim padinama Fruške gore (na nadmorskoj visini od 180 do 260 metara), udaljeno 24 kilometra od Novog Sada i oko 75 kilometara od Beograda [1]. Njegov današnji identitet direktno je proizašao iz rudarske prošlosti: 1931. godine u južnom oknu rudnika mrkog uglja probijena je snažna žica hipotermalne vode temperature 32,8 °C, koja je nakon zatvaranja rudnika 1968. godine postala osnova savremene Banje Vrdnik [1][2].
Ključni podaci
- Geografski položaj
- Južna padina Fruške gore (opština Irig), 12 km od Iriga i 24 km od Novog Sada [1]
- Nastanak termalnog izvora
- 1931. prodor termalne vode (32,8 °C) u okno rudnika mrkog uglja (rudnik radio 1804–1968) [1]
- Glavni spomenici u naselju i iznad njega
- Manastir Vrdnik (Sremska Ravanica, XVI–XIX vek), Vrdnička kula (XIII–XIV vek), kuća Milice Stojadinović Srpkinje [1][2]
- Dužina pešačkog uspona do Vrdničke kule
- Oko 2,5 do 3 km iz centra Vrdnika (40–50 minuta hoda šumskom stazom ili asfaltnim putem) [1]
- Status zaštite
- Manastir Vrdnik-Ravanica i Vrdnička kula: spomenici kulture od izuzetnog i velikog značaja (RZZSK) [2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Kako je iz rudnika mrkog uglja nastala Banja Vrdnik
Eksploatacija mrkog uglja u Vrdniku započeta je 1804. godine pod okriljem manastira, što vrdnički rudnik čini jednim od najstarijih na prostoru današnje Srbije, a 1911. godine uz njega je podignuta i termoelektrana Vrdnik koja je snabdevala Srem električnom energijom [1]. Prilikom kopanja u južnom oknu 1931. godine rudari su naišli na podzemno vrelo natrijum-magnezijum-hidrokarbonatno-sulfidne vode konstantne temperature od 32,8 °C [1].
Voda iz okna najpre je ispumpavana u potok gde su je rudari i meštani koristili za oporavak, a nakon konačnog zatvaranja rudnika 1968. godine izvorište je kaptirano za potrebe Specijalne bolnice za rehabilitaciju „Termal” i bazenskih kompleksa [1]. U samom naselju i danas se mogu prepoznati nekadašnje rudarske kolonije („Stara” i „Nova kolonija”), zgrada Kasine i stara železnička stanica [1][2].
Manastir Vrdnik (Sremska Ravanica) i uspon na Vrdničku kulu
Na ulazu u Vrdnik iz pravca Iriga nalazi se manastir Vrdnik, u narodu poznat kao Sremska Ravanica jer su u njega 1697. godine monasi iz moravske Ravanice (preko Sentandreje) preneli mošti kneza Lazara i obnovili opustelu fruškogorsku obitelj [1][2]. Današnja manastirska crkva Vaznesenja Gospodnjeg podignuta je između 1801. i 1811. godine u duhu klasicizma prema projektu majstora Kornelija (Kornelija Srba iz Novog Sada), sa ikonostasom koji je 1851–1853. oslikao Dimitrije Avramović; u crkvi se i danas čuva deo moštiju Svetog kneza Lazara, kao i spomenik pesnikinji Milici Stojadinović Srpkinji u manastirskoj porti [1][2].
Severno iznad naselja, na kupastom brdu na 383 metra nadmorske visine u zoni Nacionalnog parka Fruška gora, uzdiže se Vrdnička kula — osamnaest metara visoka potkovičasta donžon kula nekadašnjeg utvrđenja Castellum Rednek, koje se u pisanim izvorima prvi put pominje 1315. godine [2][3]. Od centra Vrdnika i hotela „Termal” do podnožja kule vodi obeležena „Staza zdravlja” kroz bukovu i lipovu šumu (oko 45 minuta pešačenja) [1][3].
| Lokalitet | Položaj | Istorijska ili prirodna odlika | Pristup |
|---|---|---|---|
| Manastir Vrdnik (Sremska Ravanica) | Južni ulaz u naselje Vrdnik (uz put iz Iriga) | Crkva iz 1811, ikonostas Dimitrija Avramovića, kivot sa delom moštiju kneza Lazara [1][2] | Otvoreno svakodnevno uz poštovanje manastirskog reda [1] |
| Banja Vrdnik i rudarska kolonija | Središnji deo naselja oko kompleksa „Termal” | Hipotermalna voda (32,8 °C) iz rudarskog okna probijenog 1931. i radničke kuće iz XIX–XX veka [1] | Javne ulice i park otvoreni stalno; bazeni po radnom vremenu ustanova [1] |
| Vrdnička kula (383 m n. v.) | 2,5–3 km severno iznad naselja u NP Fruška gora | Srednjovekovna donžon kula iz XIII–XIV veka sa pogledom na Srem [2][3] | Šumska pešačka staza iz Vrdnika ili asfaltni prilaz do podnožja + 15 min uspona [1][3] |
Kako spojiti Vrdnik sa ostalim tačkama Fruške gore
Vrdnik je idealna baza za poludnevne i jednodnevne obilaske grebena Fruške gore: na svega 5 do 10 kilometara nalaze se manastiri Jazak, Mala Remeta i Staro i Novo Hopovo, kao i vidikovac Zmajevac na Partizanskom putu [1][3]. Plan kako iz Novog Sada povezati izletište i manastir bez dugog pešačenja dat je u vodiču Fruška gora iz Novog Sada, dok pregled obližnjih akumulacija (poput Pavlovačkog i Borkovačkog jezera) donosi tekst Fruškogorska jezera.
Česta pitanja (FAQ)
Zašto se manastir u Vrdniku naziva Sremska Ravanica?
Zato što su 1697. godine monasi iz manastira Ravanica kod Ćuprije, povlačeći se pred Osmanlijama, u obnovljeni manastir u Vrdniku preneli mošti kneza Lazara, gde su one počivale sve do Drugog svetskog rata (danas se u Vrdniku čuva deo moštiju) [1][2].
Može li se do Vrdničke kule doći automobilom?
Automobilom se može stići asfaltnim putem do podnožja brda i etno-kompleksa ispod Vrdničke kule, odakle do samog vrha (383 m) i donžon kule vodi kratka šumska staza u trajanju od 10 do 15 minuta hoda [1][3].
Koja je temperatura termalne vode u Vrdniku?
Prirodna hipotermalna voda u Vrdniku izvire sa temperaturom od 32,8 °C i spada u grupu natrijum-magnezijum-hidrokarbonatno-sulfidnih voda [1].
Izvori i literatura
- Turistička organizacija opštine Irig / Specijalna bolnica „Termal” Vrdnik (2026): Vrdnik — istorijat rudnika, termalni izvori i manastir Ravanica. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Rudnik uglja (1804–1968), pojava termalne vode 1931, manastir Sremska Ravanica i pešačke staze.) ↩ Nazad u tekst
- Republički zavod za zaštitu spomenika kulture (RZZSK) (2026): Manastir Vrdnik-Ravanica (SK 1019) i Vrdnička kula (SK 1020). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Istorija i arhitektura manastira Vrdnik (1801–1811) i srednjovekovnog utvrđenja Vrdnik (1315).) ↩ Nazad u tekst
- JP „Nacionalni park Fruška gora” (2026): Lokaliteti i pešačke staze u zoni Vrdnika i Zmajevca. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Položaj Vrdničke kule (383 m) i obeležene staze u Nacionalnom parku Fruška gora.) ↩ Nazad u tekst
