Vlasinsko jezero: vodič kroz najvišu veliku akumulaciju u Srbiji i fenomen tresetnih ostrva
Vlasinsko jezero, smešteno na visoravni jugoistočne Srbije na nadmorskoj visini od 1.213 metara između planina Čemernik (1.638 m), Vardenik (Veliki Strešer, 1.876 m) i Gramada, najviša je velika akumulacija u Srbiji (površine do 16,5 km²) [1][2]. Nastalo je između 1946. i 1954. godine potapanjem prostrane visokoplaninske tresave poznate kao „Vlasinsko blato”, iz čijeg su se dna pri punjenju jezera odvojili blokovi lakog treseta i formirali jedinstveni prirodni fenomen — pokretna plutajuća ostrva [1][2].
Ključni podaci
- Nadmorska visina i dimenzije
- 1.213 m n. v.; dužina 9 km, maksimalna širina 3,5 km, površina do 16,5 km², dubina do 35 m [1]
- Nastanak akumulacije
- Gradnja zemljane brane 1946–1949; punjenje jezera vodom Vlasine i Božičke reke završeno 1954. [1]
- Dva stalna i plutajuća ostrva
- Stalna ostrva: Dugi del (7,8 ha) i Stratorija (1,8 ha); plutajuća tresetna ostrva („Mobi Dik” i manji blokovi) [1][2]
- Status zaštite
- Predeo izuzetnih odlika I kategorije „Vlasina” na 12.740,90 ha (upravljač TO opštine Surdulica) [1][2]
- Režim pristupa ostrvima
- Plutajuća tresetna ostrva su u I stepenu zaštite — strogo je zabranjeno iskrcavanje i hodanje po njima [1][2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Nastanak akumulacije: kako je Vlasinsko blato pretvoreno u jezero (1946–1954)
Do sredine XX veka na mestu današnjeg jezera prostirala se sedam kilometara duga visokoplaninska tresava „Vlasinsko blato”, ispunjena debelim naslagama mahovine tresetnice (Sphagnum), ševara i mulja kroz koje je vijugala reka Vlasina [1][2]. Izgradnja zemljano-nasute brane u klisuri na severnom izlazu iz kotline započeta je 1946. i završena 1949. godine za potrebe sistema „Vlasinskih hidroelektrana” (HE „Vrla I–IV” u dolini prema Vladičinom Hanu) [1].
Punjenje akumulacije trajalo je od 9. aprila 1949. do 1954. godine, pri čemu je u basen zapremine 165 miliona kubnih metara, pored same Vlasine, sistemom kanala dugim više od 60 kilometara dovedena voda sa Čemernika, Vardenika i iz sliva Božičke i Lisinske reke [1].
Prirodni mehanizam plutajućih tresetnih ostrva i pravila pristupa
Pored dva velika čvrsta (kopnena) ostrva — Dugog dela i Stratorije (nekadašnjih brda koja su ostala iznad nivoa vode) — Vlasinsko jezero je evropski raritet zbog plovećih tresetnih ostrva [1][2]. Ona su nastala tako što je pritisak vode i gasova (metana i ugljen-dioksida oslobođenih razgradnjom biljnih ostataka na dnu potopljenog Vlasinskog blata) otkinuo sa dna celovite komade treseta debljine od 0,5 do 3 metra i izdigao ih na površinu [1][2].
Na ovim sunđerastim blokovima treseta razvila se gusta vegetacija maljavih breza (Betula pubescens), vrba, barske ivančice i insektivore rosulje (Drosera rotundifolia — biljke mesožderke prilagođene kiselom tresetu) [1][2]. Kada na Vlasini duva vetar, krošnje breza deluju kao prirodna jedra i pomeraju čitava ostrva (među kojima je najveće poznato kao „Mobi Dik”, površine oko 2 hektara) sa jedne obale na drugu [1]. Zbog zaštite ovog krhkog staništa, plutajuća ostrva nalaze se u I stepenu zaštite: posmatraju se sa obale (najbolje u uvalama kod Vlasina Rid i Bratanovog dela) ili iz čamca sa distance, dok je pristajanje i iskrcavanje na njih strogo zabranjeno [1][2].
| Zona na Vlasini | Položaj na obali | Šta se vidi i obilazi |
|---|---|---|
| Vlasina Okruglica i Promaja | Južna i jugoistočna obala (ulaz iz pravca Surdulice) | Informativni punkt PIO „Vlasina”, šetalište, uređena plaža i kamp-zona [1] |
| Vlasina Rid | Zapadna obala iznad jezera | Najlepši panoramski pogled na jezero, poluostrvo Dugi del i Crkva Sv. Ilije (1891) [1] |
| Bratanov del i brana | Severni deo jezera (ka Crnoj Travi) | Kruna zemljane brane iz 1949. i uvale u kojima se često zadržavaju plutajuća ostrva [1][2] |
| Planinske staze (Čemernik i Vardenik) | Okolni grebeni iznad 1.600 m n. v. | Obeležene planinarske staze iz Vlasina Rida na vrh Čemernika (1.638 m) i Veliki Strešer (1.876 m) [1] |
Prilaz sa auto-puta A1 i pravila plovidbe na jezeru
Do Vlasinskog jezera najbrže se stiže isključenjem sa auto-puta A1 (E-75) kod Vladičinog Hana, odakle preko Surdulice i Promaje vodi 29 kilometara asfaltiranog planinskog puta (visinska razlika oko 850 metara) [1].
Radi očuvanja čistoće vode i gnezdećih ptica u Predelu izuzetnih odlika „Vlasina”, na jezeru je zabranjena upotreba čamaca i skutera sa motorima sa unutrašnjim sagorevanjem — dozvoljena je isključivo vožnja čamcima na vesla, kanuima, jedrilicama i plovilima na električni pogon uz saglasnost čuvarske službe [1][2].
Česta pitanja (FAQ)
Da li je dozvoljeno iskrcavanje i šetnja po plutajućim ostrvima na Vlasinskom jezeru?
Ne. Plutajuća tresetna ostrva nalaze se u režimu I stepena stroge zaštite (stanište retke biljke rosulje i maljave breze) i opasna su zbog mekog, vodom natopljenog treseta, pa se posmatraju isključivo sa obale ili iz čamca [1][2].
Kakvi čamci su dozvoljeni na Vlasinskom jezeru?
U Predelu izuzetnih odlika „Vlasina” dozvoljena su samo plovila na vesla, jedra ili električni motor; upotreba benzinskih i dizel vanbrodskih motora je zabranjena [1][2].
Koja je razlika između ostrva Dugi del i plutajućih ostrva?
Dugi del (7,8 ha) i Stratorija (1,8 ha) su čvrsta kopnena ostrva (vrhovi nekadašnjih uzvišenja pre potapanja kotline), dok su plutajuća ostrva otkinuti slojevi treseta koji slobodno plove po površini pod uticajem vetra [1].
Izvori i literatura
- Turistička organizacija opštine Surdulica — Upravljač PIO „Vlasina” (2026): Predeo izuzetnih odlika „Vlasina” — nastanak jezera, tresetna ostrva i pravila zaštite. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Gradnja brane 1946–1954, ostrva Dugi del i Stratorija, plutajuća ostrva i zabrana motornih čamaca.) ↩ Nazad u tekst
- Zavod za zaštitu prirode Srbije (2026): Predeo izuzetnih odlika „Vlasina” — uredba o zaštiti i flora tresetišta (Drosera rotundifolia). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Površina zaštićenog područja (12.740,90 ha), mehanizam odvajanja treseta i stroga zaštita plutajućih ostrva.) ↩ Nazad u tekst
