Gružansko jezero: morfometrijske odlike, pravila vodozahvata i izlet na Borački krš
Gružansko jezero je najveća veštačka akumulacija u centralnoj Srbiji (Šumadiji), smeštena u opštini **Knić** na 20 kilometara jugozapadno od Kragujevca i 25 kilometara severozapadno od Kraljeva [1][2]. Nastalo je između 1979. i 1983. godine pregrađivanjem reke Gruže betonskom lučnom branom kod mesta Pajsijević radi vodosnabdevanja pijaćom vodom Kragujevca, Knića i Batočine [1]. Zbog vodenog ogledala od oko 900 hektara, obima obale od 42 kilometra i širine koja dostiže skoro 3 kilometra, meštani ga nazivaju „Šumadijskim morem”, dok njegovo zaleđe krasi spomenik prirode **Borački krš** [1][2].
Ključni podaci
- Opština i saobraćajni položaj
- Opština Knić; preko jezera prelazi magistralni most na državnom putu IB-24 (Kragujevac – Knić – Mrčajevci / Kraljevo) [1]
- Morfometrijske odlike
- Dužina ~10 km, širina od 300 do 2.800 m, površina ~900 ha (9 km²), obim obale 42 km, zapremina 64,5 miliona m³ [1]
- Godina nastanka i osnovna namena
- 1979–1983. (brana na reci Gruži); akumulacija I kategorije za vodosnabdevanje pijaćom vodom grada Kragujevca [1]
- Režim korišćenja vode i obale
- Sanitarna zona zaštite izvorišta: zabranjena upotreba čamaca sa motorima sa unutrašnjim sagorevanjem i divlja gradnja; dozvoljen sportski ribolov sa dozvolom i veslački treninzi [1][2]
- Prirodni značaj
- Međunarodno značajno područje za ptice (*IBA Gružansko jezero*) na moravsko-vardarskom migratornom koridoru [2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Nastanak akumulacije na reci Gruži i pravila sanitarne zaštite
Pre podizanja betonsko-gravitacione brane početkom osamdesetih godina XX veka, dolina reke Gruže kod Knića bila je prostrana i plodna šumadijska kotlina [1]. Potapanjem središnjeg dela kotline (1983) nastalo je jezero zapremine 64,5 miliona kubnih metara, čiji je severni deo širok i plitak (od 3 do 9 metara), dok u južnom, kanjonskom delu uz branu dubina dostiže do 35 metara [1].
Za sve posetioce i izletnike ključno je da znaju da je Gružansko jezero **izvorište pijaće vode za više od 200.000 stanovnika Kragujevca i okoline** [1]. Zbog režima sanitarne zaštite vodozahvata, Gružansko jezero nije komercijalno kupalište sa plažama i motorizovanim skuterima, već mirna vodena površina namenjena veslačkim pripremama, posmatranju ptica (preko 80 vrsta ptica močvarica, uključujući malog vranca, čaplje i divlje patke) i sportskom ribolovu [1][2].
| Zona / lokacija | Položaj | Aktivnosti i karakteristike |
|---|---|---|
| Središnji deo oko mosta (put Kragujevac–Mrčajevci) | Deonica puta IB-24 kod Knića i Žunja | Najlakši pristup obali, ribolovačke staze, veslačka baza i panoramski pogled sa dugačkog mosta [1] |
| Severni plitki deo (ka Kniću i Toponici) | Ušće Gruže i Boračke reke u akumulaciju | Trščaci, plićaci bogati šaranom, babuškom i štukom; zimovalište i gnezdište ptica močvarica [1][2] |
| Južni duboki deo (ka Pajsijeviću i brani) | Kanjonski suženi pojas jezera | Duboka voda (do 35 m), stanište soma i smuđa; stroga zona zaštite oko same brane i vodozahvata [1] |
| Spomenik prirode Borački krš (515 m) | Selo Borač (10 km severozapadno od Knića) | Vulkanske stene, srednjovekovni grad Borač, crkva Sv. Arhangela (1359) i najlepši vidikovac na jezero [2] |
Sportski ribolov na jezeru i uspon na obližnji Borački krš
Zahvaljujući razuđenoj obali sa brojnim zalivima i poluostrvima (kod sela Žunje, Leskovac, Grabovac i Kusovac), Gružansko jezero je jedna od najpoznatijih ribolovnih voda u Srbiji [1]. U jezeru se love šaran, som, smuđ, štuka, deverika, babuška i bandar, uz obavezno poštovanje propisa korisnika ribarskog područja i čuvarske službe [1].
Najlepši panoramski pogled na celu površinu Gružanskog jezera ne pruža se sa same obale, već sa vrha **Boračkog krša (515 m)** u selu Borač, svega 10 kilometara severozapadno od Knića [2]. Borački krš je zaštićeni Spomenik prirode geološkog karaktera — impresivan greben od paleovulkanskih stena (kvarclatita) na čijim su liticama u srednjem veku stajali utvrđeni grad **Borač** (jedna od prestonica despota Stefana Lazarevića, porušena 1438. godine), crkva Svetog Arhangela Mihaila podignuta pod stenom (sa natpisom iz 1359. godine) i staro groblje sa autohtonim kamenim spomenicima [2]. Od crkve u podnožju do vrha Boračkog krša vodi obeležena pešačka staza kojom se izlazi za oko 35 do 45 minuta [2].
Kako spojiti posetu Gružanskom jezeru sa Rudnikom, Kragujevcem ili Žičom
Pošto magistralni put Kragujevac – Knić – Mrčajevci (IB-24) prelazi direktno preko središnjeg mosta na Gružanskom jezeru, akumulacija je nezaobilazna stanica pri putovanju između Šumadije i zapadne Srbije [1]. Jednodnevni izlet na Gružansko jezero i Borački krš prirodno se spaja sa obilaskom planine opisane u vodiču Pogled na Srbiju: Rudnik (koja se uzdiže odmah severno od Borača), sa manastirom **Kamenac** u Čestinu (zadužbinom despota Stefana Lazarevića pod Gledićkim planinama) ili sa kulturno-istorijskim znamenitostima Kragujevca (Milošev venac i Spomen-park „Kragujevački oktobar” u Šumaricama) [1][2].
Česta pitanja (FAQ)
Zašto na Gružanskom jezeru nisu dozvoljeni motorni čamci i skuteri na vodi?
Gružansko jezero je akumulacija I kategorije koja služi za vodosnabdevanje pijaćom vodom Kragujevca i Knića, pa je radi sprečavanja zagađenja gorivom i uljima zabranjena upotreba plovila sa motorima sa unutrašnjim sagorevanjem [1].
Odakle se pruža najbolji fotografski pogled na Gružansko jezero?
Najpregledniji pogled sa nivoa vode je sa velikog drumskog mosta na putu Kragujevac–Mrčajevci i obale u selu Žunje, dok se najlepša visinska panorama cele груžanske kotline i jezera pruža sa vrha Boračkog krša (515 m) u selu Borač [1][2].
Koliko traje uspon na Borački krš iznad Gružanskog jezera?
Od parkinga kod srednjovekovne crkve Svetog Arhangela Mihaila u podnožju Boračkog krša do vrha vodi markirana pešačka staza čiji obilazak traje oko 35 do 45 minuta u jednom smeru [2].
Izvori i literatura
- Opština Knić / Turistička organizacija opštine Knić (2026): Gružansko jezero, Borački krš i manastir Kamenac — prirodne i kulturne znamenitosti Gruže. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Dimenzije Gružanskog jezera (900 ha, zapremina 64,5 miliona m³, obala 42 km), funkcija vodosnabdevanja i turističke tačke u opštini Knić.) ↩ Nazad u tekst
- Zavod za zaštitu prirode Srbije (2026): Spomenik prirode „Borački krš” i međunarodno značajno područje za ptice Gružansko jezero. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Geološko poreklo vulkanskog uzvišenja Borački krš (515 m), ostaci utvrđenja Borač i ornitološki značaj akumulacije.) ↩ Nazad u tekst
