Prolom Banja: geografski položaj na Radanu, odlike vode i izlet do Đavolje varoši
Prolom Banja leži u dolini Prolomske reke na južnim šumovitim padinama planine Radan, na nadmorskoj visini od 550 do 668 metara, 23 kilometra jugoistočno od Kuršumlije [1][2]. Zbog umerene planinske klime i specifičnih izvora nisko-mineralizovane, visokoalkalne bikarbonatne vode (pH 8,8 do 9,2), naselje se od proglašenja banjom 1968–1977. godine razvilo u klimatsko-balneološki centar i glavnu polaznu tačku za obilazak spomenika prirode Đavolja varoš [1][2].
Ključni podaci
- Geografski položaj i visina
- Dolina Prolomske reke pod planinom Radan (550–668 m n. v.), 23 km od Kuršumlije [1]
- Fizičko-hemijske odlike vode
- Nisko-mineralizovana, visokoalkalna (pH 8,8–9,2), bikarbonatna hipotermalna voda (29–31 °C na izvoru) [1]
- Glavne tačke u naselju
- Javne česme Prolom vode, šetalište uz Prolomsku reku, Crkva Preobraženja Gospodnjeg na steni i crkva Lazarica [1]
- Pešačka staza do crkve Lazarice
- 2,5 km uz Prolomsku reku od centra banje (brvnara iz 1890. poznata po uvrnutim šljivama) [1]
- Udaljenost do Đavolje varoši
- 27 km asfaltiranim regionalnim putem preko Rudara i Zebice (oko 35 minuta vožnje) [1][2]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Geografija doline Prolomske reke i provereni podaci o vodi
Za razliku od kotlinskih banja na niskoj nadmorskoj visini, Prolom Banja zauzima pojas između 550 i 668 metara nadmorske visine u obuhvatu Parka prirode „Radan”, okružena bukovim i hrastovim šumama Sokolovice i Majdan-planine [1][3]. Korišćenje lokalnih izvora („čudesnih bara”) dokumentovano je posle Prvog svetskog rata, prve veće kaptaže izvedene su 1961–1968. godine sa otvaranjem hotela „Radan”, a 1977. godine Prolom zvanično dobija status banje [1].
Prema balneološkim ispitivanjima Instituta za rehabilitaciju u Beogradu, voda u Prolom Banji spada u retku grupu natrijum-hidrokarbonatnih, silicijumskih, oligomineralnih i visokoalkalnih hipotermi: na izvorištu ima temperaturu od 29 do 31 °C, izuzetno nisku suvu ostatnu mineralizaciju (oko 148–230 mg/l) i visok alkalitet (pH vrednost između 8,8 i 9,2) [1]. Zbog niskog udela natrijuma i visoke pH vrednosti koristi se za pijenje i hidroterapiju, a u centru naselja dostupna je na uređenim javnim česmama [1].
Šta obići u samoj Prolom Banji: staza do Lazarice i crkva na steni
Kroz samo banjsko naselje vodi uređena pešačka staza uz korito Prolomske reke, odakle pešački most sa lukom prelazi do savremene Crkve Preobraženja Gospodnjeg (2013), podignute na 30 metara visokoj andezitskoj steni sa koje se pruža pogled na celu dolinu [1].
Najpopularnija lagana šetnja iz centra banje vodi 2,5 kilometra uzvodno uz Prolomsku reku do crkve brvnare Svetog kneza Lazara (Lazarice), podignute oko 1890. godine od strane doseljenika sa planine Golije na temeljima starijeg hrama [1][2]. U porti Lazarice nalazi se šest stabala autohtone šljive trnovače čija su se stabla tokom rasta spiralno uvrnula oko svoje ose — prirodna dendrološka pojava izazvana vetrom, suncem i genetskim faktorima stabla, za koju je vezano lokalno narodno predanje o pričešću vojske kneza Lazara uoči Kosovskog boja [1][2].
| Tačka obilaska | Udaljenost od centra Prolom Banje | Vrsta prilaza | Glavni sadržaj |
|---|---|---|---|
| Crkva Preobraženja Gospodnjeg i vidikovac | 300 m (preko pešačkog mosta) | Uređena pešačka staza i stepenište | Crkva na steni i panoramski pogled na Prolom Banju [1] |
| Crkva brvnara Lazarica | 2,5 km uz Prolomsku reku | Asfaltna i šumska pešačka staza (30–40 min hoda) | Jedina crkva brvnara u Toplici (1890) i stabla spiralno uvrnutih šljiva u porti [1][2] |
| Spomenik prirode „Đavolja varoš” | 27 km (automobilom) ili ~11 km (planinarskom stazom) | Asfaltni put preko Rudara ili šumska staza preko Radana | 202 zemljane figure u Đavoljoj i Paklenoj jaruzi i dva kisela izvora [2][3] |
| Kuršumlija (prve Nemanjićke zadužbine) | 23 km severozapadno | Državni put preko Rudara | Manastir Sv. Nikole i Bogorodičina crkva iz 1159–1166. godine [2] |
Kako spojiti Prolom Banju i Đavolju varoš
Iako su Prolom Banja i Đavolja varoš vazdušnom linijom i planinskom stazom preko prevoja udaljene oko 10–11 kilometara, putničkim automobilom obilazi se asfaltnim putem dužine 27 kilometara (spuštanjem na državni put Niš–Priština kod Rudara i skretanjem ka Zebici i Đakeu) [1][2]. Zbog toga je Prolom Banja najpraktičnije polazište za prepodnevni obilazak zemljanih figura u Đavoljoj varoši i popodnevni odmor uz staze na Radanu.
Česta pitanja (FAQ)
Koja je pH vrednost vode u Prolom Banji?
Prolom voda spada u visokoalkalne oligomineralne vode sa pH vrednošću od 8,8 do 9,2 i temperaturom na izvorištu između 29 i 31 °C [1].
Koliko ima od Prolom Banje do Đavolje varoši automobilom?
Asfaltnim putem preko Rudara udaljenost između Prolom Banje i ulaznog punkta za Đavolju varoš iznosi 27 kilometara (oko 35 minuta vožnje) [1][2].
Kako se stiže do crkve brvnare Lazarice u Prolom Banji?
Od centra Prolom Banje (hotela „Radan”) do crkve Lazarice vodi lagana pešačka staza uz Prolomsku reku duga 2,5 kilometra [1].
Izvori i literatura
- Specijalna bolnica za rehabilitaciju „Prolom Banja” / Planinka a.d. (2026): Balneološke karakteristike Prolom vode i staze zdravlja u Prolom Banji. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Fizičko-hemijski sastav vode (pH 8,8–9,2, temperatura 29–31 °C), istorijat banje i staza do crkve Lazarice.) ↩ Nazad u tekst
- Turistička organizacija opštine Kuršumlija (2026): Prolom Banja, crkva Lazarica i putni pravac ka Đavoljoj varoši. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Udaljenosti od Kuršumlije i Đavolje varoši i kulturno-istorijske znamenitosti Toplice.) ↩ Nazad u tekst
- Zavod za zaštitu prirode Srbije (2026): Park prirode „Radan” i Spomenik prirode „Đavolja varoš”. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Prirodne odlike planine Radan i zaštićenih lokaliteta u slivu Prolomske i Žute reke.) ↩ Nazad u tekst
