Ženidba kneza Lazara: kako verni sluga Lazar na dvoru u Prizrenu prosi Milicu, ćerku Jug-Bogdana
„Ženidba kneza Lazara” je epska narodna pesma pretkosovskog ciklusa koju je Vuk Stefanović Karadžić zapisao od Starca Raška i objavio u drugoj knjizi „Srpskih narodnih pjesama” (Beč, 1845, br. 32) [1][2]. Pesma objašnjava kako je verni carev dvoranin Lazar na dvoru „silnog cara Stjepana” u Prizrenu dobio za ženu Milicu, najmlađu ćerku („mljezinicu”) starog Jug-Bogdana i sestru devet Jugovića, čime u narodnoj epici postaje zakoniti naslednik nemanjićkog prestola [1][2].
Ključni podaci
- Književni rod i ciklus
- Epska narodna pesma pretkosovskog ciklusa [1]
- Pevač i izdanje
- Starac Raško iz Kolašina; Vukova knjiga II „Srpskih narodnih pjesama” (Beč, 1845, br. 32) [1]
- Glavni likovi u pesmi
- Silan car Stjepan (Dušan), verni sluga Lazar, stari Jug-Bogdan, devet Jugovića i Milica [1]
- Istorijska činjenica
- Kneginja Milica se udala za Lazara Hrebeljanovića oko 1353. i bila je ćerka kneza Vratka (prapraunuka Vukana Nemanjića) [2]
- Ključni epski rekviziti
- Zlatna čaša iz Varadina (kupljena za tovar i po blaga) i „knjige staroslavne” Jug-Bogdana [1]
- Datum provere podataka
- 11. novembar 2026.
Lazar pred carem u Prizrenu, lov u planini i darivanje zlatne čaše
Pesma počinje na dvoru u Prizrenu, gde Lazar služi vino caru Stjepanu, ali čašu preslužuje i na cara „krivo pogleduje”: „Vino pije silan car Stjepane / u Prizrenu, gradu bijelome. / Vino služi vjeran sluga Lazar, / pa sve caru čašu preslužuje, / a na cara krivo pogleduje” [1]. Na carevo pitanje šta mu nedostaje u dvoru, Lazar odgovara da su se sve mlađe sluge već udvorile i oženile, a da njega car još nije oženio za mladosti i lepote njegove. Car mu tada otkriva da za njega ne traži običnu devojku, već gospođu i sebi dostojnog prijatelja: Milicu, milu mljezinicu starog Jug-Bogdana i sestru devet Jugovića [1].
Pošto je Jug-Bogdan „roda gospodskoga” i ne bi lako dao ćerku za carevog slugu, car Stjepan smišlja mudro lukavstvo: u nedelju odvodi Jug-Bogdana i devet Jugovića u lov u planinu, a Lazaru nalaže da u dvoru spremi gospodsku večeru [1]. Kada se posle lova napiju crvenog vina, a Jug-Bogdan otvori „knjige staroslavne” da čita proročanstva o „pošljednjem vremenu”, Lazar donosi sa kule zlatnu čašu (koju je car kupio u Varadinu od mlade kujundžinke za tovar i po blaga), puni je vinom i daruje Jug-Bogdanu. Zatečen skupocenim darom, Jug-Bogdan na carevu reč pristaje da Lazaru uzvrati najvećim uzdarjem — rukom svoje ćerke Milice [1][2].
Istorijska istina o braku kneza Lazara i Milice (oko 1353) naspram epske legende
Istorijski izvori (rodoslovi, povelje i „Žitije despota Stefana Lazarevića” od Konstantina Filozofa) potvrđuju da je Lazar Hrebeljanović (rođen oko 1329. u Prilepcu kod Novog Brda) zaista služio na dvoru cara Stefana Dušana sa titulom „stavilca” — dvorskog dostojanstvenika koji postavlja trpezu i služi vladara o svečanostima, što se verno odrazilo u epskoj slici „vjernog sluge Lazara koji caru služi vino” [2].
Međutim, istorijski otac kneginje Milice zvao se knez Vratko, potomak velikog župana Vukana (najstarijeg sina Stefana Nemanje), čime je Milica direktno pripadala bočnoj grani dinastije Nemanjić [2]. U narodnoj epici lik kneza Vratka zamenjen je moćnim epskim patrijarhom Jug-Bogdanom (čije je ime narod vezao za toponime i crkve u Toplici i Kruševcu) i njegovih devet sinova Jugovića.
| Element | Epska pesma Starca Raška | Istorijska činjenica (XIV vek) |
|---|---|---|
| Lazarov položaj na dvoru | „Vjeran sluga Lazar” koji služi vino caru Stjepanu u Prizrenu [1] | Lazar Hrebeljanović je na dvoru cara Dušana i cara Uroša nosio dvorsku titulu stavilca (oko 1353–1363) [2]. |
| Otac kneginje Milice | Stari Jug-Bogdan, gospodar sa devet sinova Jugovića [1] | Knez Vratko, praunuk Dmitra (Davida) Nemanjića i prapraunuk Vukana Nemanjića [2]. |
| Vreme sklapanja braka | Za života „silnog cara Stjepana” (Dušana) uz njegovo posredovanje [1] | Brak je sklopljen oko 1353. godine, zaista u poslednjim godinama vladavine cara Dušana (†1355) [2]. |
| Knjige staroslavne | Jug-Bogdan za trpezom čita o „pošljednjem vremenu” [1] | Epska anticipacija Kosovske bitke (1389) i propasti Srpskog carstva [2]. |
Arhaične reči u pesmi i veza sa Kosovskim ciklusom
U pesmi se sreću karakteristični izrazi Vukovog korpusa: presluživati čašu (prelivati vino preko ivice čaše iz zamišljenosti ili nezadovoljstva), udvoriti se (steći vladarevu milost u službi), mljezinica (mezimica, najmlađa ćerka), knjige staroslavne (drevni proročki rukopisi, rodoslovi i roždanici) i kujundžinka (zlatarka) [1].
Kako su Jug-Bogdan i devet Jugovića prikazani u drugim pesmama pretkosovskog i kosovskog kruga pročitajte u člancima Banović Strahinja i Carica Milica i Zmaj od Jastrepca.
Česta pitanja (FAQ)
Koju je istorijsku titulu nosio Lazar Hrebeljanović na dvoru cara Dušana?
Lazar Hrebeljanović je na dvoru cara Stefana Dušana nosio titulu stavilca — dvorskog dostojanstvenika zaduženog za ceremonijal carske trpeze, što je u pesmi sačuvano kroz sliku Lazara koji caru u Prizrenu služi vino [2].
Ko je u istoriji bio otac kneginje Milice, a kako ga naziva narodna pesma?
U istorijskim izvorima otac kneginje Milice bio je knez Vratko iz bočne grane dinastije Nemanjić (potomak Vukana Nemanjića), dok ga narodna epika naziva starim Jug-Bogdanom, ocem devet Jugovića [1][2].
Čime Lazar u pesmi obavezuje Jug-Bogdana da mu da ćerku Milicu za ženu?
Po savetu cara Stjepana, Lazar tokom svečane večere posle lova daruje Jug-Bogdanu skupocenu zlatnu čašu kupljenu u Varadinu za tovar i po blaga, pa Jug-Bogdan po običaju uzdarja pristaje da mu da ruku najmlađe ćerke Milice [1].
Izvori i literatura
- Karadžić, Vuk Stefanović (1845): Srpske narodne pjesme, knjiga II, br. 32: „Ženidba kneza Lazara” (Beč, 1845, zapis od Starca Raška). Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Izvorni tekst pesme „Ženidba kneza Lazara”, dijalog cara Stjepana i Lazara i motiv zlatne čaše iz Varadina.) ↩ Nazad u tekst
- Mihaljčić, Rade / Purković, Miodrag Al. (1984): Lazar Hrebeljanović: istorija, kult, predanje (Beograd) i Knez i despot Stefan Lazarević. Datum pristupa: 11. novembar 2026. (Pokriva: Istorijski podaci o službi stavilca Lazara na Dušanovom dvoru, ženidbi sa Milicom (ćerkom kneza Vratka) oko 1353. i nastanku legende o Jug-Bogdanu.) ↩ Nazad u tekst
