Velika kapija Niške tvrđave

Niška tvrđava je gradsko utvrđenje u centru Niša na desnoj obali Nišave, koje ima kontinuitet od oko dva milenijuma konstantnog postojanja o čemu svedoče mnogobrojni arheološki nalazi. Po svom današnjem stanju, spada među najočuvanije utvrde tog tipa u Srbiji i na Balkanskom poluostrvu.

Osnova tvrđave je u obliku nepravilnog poligona, sa stranama različitih dužina, ima četiri velike kapije: Stambol, Beogradsku, Vidinsku i Veliku kapiju kroz koju se izlazilo na reku. Sve kapije su i danas dobro očuvane. Tvrđava je opasana velikim šancem koji se u slučaju potrebe punio vodom iz Nišave.

Kratka istorija Niške tvrđave

Današnju Nišku tvrđavu su početkom 18. veka sagradili Turci nad rimskim i srednjovekovnim temeljima. Građena je od kamena iz obližnjeg Humskog majdana, mada su upotrebljavani i spomenici, sarkofazi i drugi građevinski materijal iz ranijih epoha.

Rimski Period

U antičkom periodu niško utvrđenje se pominje kao snažan kastrum, za koji rimski istoričar 6. veka, Amijan Marcelin, tvrdi da je „više puta opsedan, ali se nikada nije predao niti bi osvojen“.

Rimska tvrđava od kamena sagrađena je verovatno oko polovine 2. veka, kada je u Nišu bila smeštena Prva kohorta Dardanaca. Sredinom 2. veka Niš se prvi put pominje u izvorima.

Ovde je rođen car Konstantin Veliki (306-337), za koga anonimni pisac kaže da je „ovaj grad veličanstveno ukrasio“, na Medijani podigao svoj „dvor“, a tvrđavu dogradio.

Ovaj dobro utvrđeni rimski grad, prema Priskovom zapisu, do temelja su porušili Huni 441/442. godine.

Rimsku tvrđavu obnovio je posle 530. godine vizantijski car Justinijan I (537-565). Istoričar Prokopije kaže da Justinijan Niš „utvrdi i učini neosvojivim za neprijatelja“. Obnovljeno niško utvrđenje je već 550. godine bilo prvi put na udaru Slovena.

Srednjovekovna Niška tvrđava

U 10. veku niško utvrđenje poprima sve karakteristike srednjovekovne tvrđave. Kada su 1096. godine krstaši prošli kroz Niš, opisuju da je bio bolje utvrđen od Beograda i da je opasan „jakim zidinama i kulama“.

Prvi pisani izvor o obnovi srednjovekovne Niške tvrđave potiče iz 1165. godine, navodeći da je car Manojlo I Komnin „i sam Niš okružio zidovima“. Srpski izvori beleže da je veliki župan Stefan Nemanja prodro 1183. u „slavni grad Niš“ i do temelja ga porušio, a 1186. godine osvojio ga je od Vizantije i obnovio, primivši u Nišu 1189. nemačkog cara Fridriha I Barbarosu.

Pretpostavlja se da je tokom 13. veka tvrđava bila u rukama Bugara. Posle bitke kod Velbužda 1330. godine, Niš je ponovo ušao u sastav Srbije. U doba kneza Lazara (1371—1389) Niška tvrđava je bila obnovljena, a 1386. Niš su prvi put osvojili Turci, a tvrđavu razorili.

U doba srpske despotovine, od 1402-1427, despot Stefan Lazarević je osvojio Niš i obnovio tvrđavu. Bila je to poslednja obnova srednjovekovnog niškog utvrđenja, pošto je Niš 1428. godine konačno potpao pod tursku vlast.

Turski Period

Naseljle unutar Niške tvrđave 1878. god

Naseljle unutar Niške tvrđave 1878. god

Na samom početku turske vlasti – Niška tvrđava je dva puta stradala. Novembra 1443. godine udružena srpsko-ugarska vojska, predvođena despotom srpskim – Đurđem Brankovićem i Jankom Hunjadijem, oslobodila je Niš i prodrla do Sofije, a u povratku, januara 1444. godine, ponovo je prošla kroz Niš. Despot Đurađ i Hunjadi su 1454. ponovo prodrli do Niša, rušeći ga i paleći.

Turci nisu obnavljali srednjovekovnu tvrđavu. Austrijanci su, osvojivši Niš 1690. godine, na ostacima srednjovekovnog utvrđenja sagradili dva jaka bastiona. Tokom poslednje decenije 17. veka, Turci su na nekoliko mesta samo ojačali bedem. Tek gubitkom Beograda 1717, u Austro-turskom ratu i premeštanjem vojnog i upravnog sedišta u Niš, Turci su 1718. godine izgradili, za samo godinu dana, zemljano utvrđenje Hisar. Bilo je većih dimenzija od današnje Tvrđave i imalo je izgled trougla, obuhvatajući i Beograd mahalu. Zemljani bedem Hisara posedovao je sedam bastiona, a duž bedema rov, širine 3,50 m, napunjen vodom iz Nišave.

Unutar tvrđave nalazilo se naselje sa dućanima, bogomolja, kasarne i ostale građevine za vojne potrebe. Od svega je sada očuvano nekoliko barutana, džamija Bali bega iz 16. veka i jedna zasvedena građevina. Džamija je jednoprostorna građevina sa kvadratnom osnovom i kupolom, a glavni molitveni prostor ima dvokupolni trem, koji u Srbiji ima još samo Altun-alem džamija u Novom Pazaru.

U tvrđavi je i hamam, izgrađen u 15. veku, jedna od najstarijih građevina profane arhitekture sa početka turske vladavine. Na tvrđavi su prepoznatljivi elementi arapske arhitekture.

Kako je prvenstveno imala strategijski karakter, tvrđava je u turskom posedu bila sve do 1877. godine, kada prelazi u srpske ruke. Velika kapija, poznata kao Vodena vrata, je rekonstruisana 1961-62.

Tvrđava danas

Panorama Nisa.JPG
Panorama Nisa“ – Aleksić Ivan

Niška tvrđava je spomenik kulture od izuzetnog značaja, na kojoj se danas održavaju brojni kulturni i umetnički događaji. U Bali begovoj džamiji danas se nalazi izložbeni prostor Salon 77, u zgradi Arsenala Umetnički paviljon, a tu je i letnja pozornica gde se održavaju brojne manifestacije.

Veoma popularni međunarodni muzički festival Nishville održava se svakog leta u tvrđavi.

Izvori: Turistička Organizacija Srbije, Vikipedija, naslovna slika: Geolocation.ws

Booking.com

Eduard Jovanovic

Dizajner, web developer i ilustrator. Zaljubljenik u prirodu i putovanja. Osnivač reSabi Media grupe.

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

19 + three =